باری سیاسی لای عەرەب پێش ھاتنی ئیسلام.
باری سیاسی لای عەرەب پێش ھاتنی ئیسلام:
دانیشتوانی دورگەی عەرەب دەبوون بە دوو بەشەوە: بیابان نشین و شار نشین، سیستەمی باویش لەنیوانیاندا سیستەمی هۆزایەتی بوو،تەنانەت لەو شانشینە پێشکەوتوانەش،کە لە دوورگەدا دروست بوون،وەکوشانشینی یەمەن لە باشورو شانشینی حیرە لە باکوری ڕۆژهەڵات،شانشینی غەساسینە لە باکوری ڕۆژئاوا،کۆمەڵ نەدەتواتەوە لەگەڵیدا،بەڵکو هۆزەکان هەر وەکو یەکەیەکی یەکگرتو هەر مانەوە.
هۆزی عەرەبیش کۆمەڵێکە لە خەڵکی،یەکەی خوێن(نەژاد)و یەکەی کۆمەڵ دەیان بەستیت بەیەکەوە،لەسایەی ئەم پەیوەندیەدا یاسایەکی نەریتی دروستبوو،کە ئەرکی ڕێکخستنی پەیوەندی نێوان تاک و کۆمەڵی لە ئەستۆ گرت، لەسەر بنەمای هاوکاری لە ماف و ئەرکەکاندا،ئەم یاسایە نەریتیە هۆز پەیوەست بوون پییەوە لە بواری سیاسیو کۆمەڵایەتیدا.
ئەو خەسڵەتانەش سەرکردە دەپاڵێوێت بۆ سەرکردایەتی هۆز بریتین لە:پلەو پایەی لەناو کۆمەڵگاداو، سیفەتەکانیو،تایبەتمەندیەکانی وەکو ئازایەتی ق جوامێری و بەخشندەی، سەرۆکی هۆز مافی ئەدەبی هەیە، وەکو ڕێزلێنانی وبەقسەکردنی و ڕازیبون بە فەرمانی، هەندێ مافی دارایشی هەیە،وەکو (المرباع)،کە چوار یەکی دەستکەوتەکانی (الصفایا) ئەویش بریتی بوو لە دەستکەوتەکانی ماڵێ دوژمن پێش یەکگرتن لە مەیدانی شەڕداق،(الفضول)،کە داباذی قبوڵنەدەکردو لە زیادە دەمایەوە، شاعیرێکیش ئەم مافانەی هۆنیوەتەوە لە هۆنراوەیەکدا ودەڵێت:
لک المرباع فینا والصفایا وحکمک والنشیطە والفضول
بەلام لەبەرامبەر ئەم مافانەدا ئەرکو لێپرسراویەتی هەبوو،لە کاتی ئاشتیدا بەخشندەو چاو تێرە،لە کاتی جەنگیشدا پێشی ڕیزەکان دەکەوێت، ڕێکەوتن ننامەو گرێبەستی ئاشتی ئەنجام دەدا.
سیستەمی هۆزایرتی ئازادی تێدا بەدی دەکرێت،چونکە عرب لە کەشو هەوایەکی ئازاددا پەروەردەبوو، بۆیە ئازادی یەکیک بوو لە دیارترین سیفەتەکانی عەرەب، ئەوان شەیدای ئازای بوونو ڕقیان لە ستەمو سەرشۆڕی بوو،هەمو کەسێکیش لەناو هۆزدا بەرگریدەکات لە هۆزەکەیوشانازی دەکات بە سەروەریەکانیانەوە، بەرگری دەکات لە هەرکەسێک لە ئەندامانی هۆز،چێ ستەم لێکراو بێت،یان ستەم کار، یەکیک لە بنەماکانیشیان ئەوەیە کە دەڵێت(انصر اخاک ظالما او مظلوما) واتە:پشگیری براکەت بکە ستەم کار بێت ،یان ستەم لێکراو.
دروشمیان لەم هۆنراوەیەدا خۆی دەبینێتەوە:
لا یسالون اخاهم حین یندبهم فی النائبات علی ماقال برهانا
واتا کاتی براکەیان هانایان بۆدێنێت لە کاتی ناڕەحەتیدا، ئیتر پرسیاری لێناکەن مەسەلەکە چیەو چۆنە.
تاک لەهۆزدا شوێن کەوتوی کۆمەڵە، ئەوەندەش شانازیان دەکرد بە کۆمەڵەوە تا نئەو رادەی،کە کەسایەتیانن تیایدا دەتوایەوە، دورەیدی کوری صیممە دەڵێت:
وهل انا من غزیە ان غوت ویت وان ترشد غزیەارشد
واتە: ئایا من کەسێک نیم لە هۆزی غەزییە،ئەگەر گومرابن گومڕادەبم،ڕێگای ڕاست بگرن لە گەڵیان دەبم.
هەمو هۆزیک لە هۆزە عەرەبەکان کەسایەتیەکی سیاسی خۆیان هەبووە،بە هەمان ئەو کەسایەتیەش ڕێکەوتن نامەو هاو پەیمانێتی دەبەست لەگەل هۆزەکانی تر،بەهەمان شیوە شەریشیان ڕادەگەیاند، یەکێک لە بەناو بانگترین ئەو هاو پەیمانیەتیەی کرا لە نێوان هۆزە عەرەبەکان هاوپەیمانی (الفضول) بوو، کە بە (حلف المطیبین)ناسرا.
جەبگ هەمیشە بەردەوام بوو لە نێوان هۆزە کاندا،جەنگی (الفجار) بریتیە لە بەناو بانگترین جەنگەکانیاین ،جگە لە شەڕە گەورەکانیش،هەندێ هێرشی و پەلاماری ناو بەناو هەبوو لە نێوان هۆزەکاندا، هۆکارەکانی کەسێتی بوو یان هەندێ جار لە پیناو بژێویدا دەبوو، چونکە هەندێ لەو هۆزانە رۆزیان بەسەر شمسێرەکانیانەوەبوو، هەر بۆیە هۆزێک متمانەی نەبوو،کە هۆزەکەی تر هێرشی نەهینێتە سەر لە هەر کاتێکدا لە شەو یان لە ڕۆژ،ماڵو موڵکیان بە تاڵان نەباتو وێرانی نەکات.
السيرة النبوية عرض وقائع وتحليل أحداث ـ الدكتور علي محمد الصلابي/ص:٤.-٤٢